Trong những năm gần đây, “tự do tài chính” không còn là khái niệm xa vời. Ngày càng nhiều người Việt Nam quan tâm đến việc kiểm soát chi tiêu, tích lũy tài sản và thoát khỏi áp lực tiền bạc lâu dài. Dù vậy, đạt được tự do tài chính không phải là câu chuyện của những khoản đầu tư lớn, mà bắt đầu từ việc quản lý ngân sách cá nhân một cách thực tế và có kỷ luật.
Hiểu đúng về ngân sách cá nhân
Ngân sách cá nhân là bản kế hoạch tài chính giúp theo dõi dòng tiền — bao gồm thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm và đầu tư. Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Kinh tế TP.HCM năm 2024, có đến 62% người trong độ tuổi lao động cho biết họ “không nắm rõ mình đã tiêu bao nhiêu mỗi tháng”. Việc thiếu kiểm soát này khiến nhiều gia đình rơi vào tình trạng “luôn có thu nhập nhưng không bao giờ dư tiền”.
Chìa khóa đầu tiên là ghi chép và phân loại tất cả khoản chi tiêu, dù nhỏ nhất. Các ứng dụng quản lý tài chính cá nhân như Money Lover, Finhay hoặc Sổ Thu Chi Misa hiện giúp người dùng Việt Nam dễ dàng theo dõi và lập kế hoạch chi tiêu hàng tháng, thay vì ghi chép thủ công như trước.
Quy tắc 50/30/20: Cách phân bổ thông minh
Một công thức phổ biến được nhiều chuyên gia tài chính khuyên dùng là quy tắc 50/30/20.
- 50% thu nhập dành cho nhu cầu thiết yếu như ăn uống, nhà ở, điện nước, đi lại.
- 30% cho mong muốn cá nhân, tức các khoản chi linh hoạt như mua sắm, du lịch, giải trí.
- 20% còn lại nên dành cho tiết kiệm và đầu tư.
Tỷ lệ này có thể điều chỉnh phù hợp với từng hoàn cảnh. Ví dụ, người trẻ độc thân tại TP.HCM có thể cân nhắc mô hình 40/30/30, ưu tiên tiết kiệm và đầu tư sớm để tận dụng hiệu quả của lãi kép.
Việc duy trì nguyên tắc này không chỉ giúp giới hạn chi tiêu cảm tính mà còn tạo thói quen tích lũy tự động — yếu tố nền tảng để tiến tới tự do tài chính.
Quỹ dự phòng: Tường chắn rủi ro
Một bước quan trọng khác của quản lý ngân sách hiệu quả là xây dựng quỹ dự phòng khẩn cấp. Theo khuyến nghị của Ngân hàng Nhà nước, mỗi người nên giữ quỹ tương đương từ 3 đến 6 tháng chi phí sinh hoạt để tránh phụ thuộc vào nợ khi gặp biến cố như mất việc, bệnh tật hoặc tai nạn.
Nhiều người thường bỏ qua bước này vì cho rằng “chưa cần đến”, nhưng thực tế, quỹ dự phòng đóng vai trò như lớp bảo vệ đầu tiên giúp tài chính cá nhân không bị xáo trộn khi rủi ro bất ngờ xảy ra.
Kiểm soát nợ và đầu tư hợp lý
Tự do tài chính không đồng nghĩa với việc “không mắc nợ”, mà là kiểm soát được nợ. Việc sử dụng thẻ tín dụng hợp lý, tránh chi tiêu vượt khả năng trả nợ, và đặt lộ trình thanh toán rõ ràng là điều cần thiết. Một số chuyên gia khuyến nghị sử dụng tỷ lệ nợ/tổng thu nhập dưới 35% để duy trì an toàn tài chính.
Song song, phần tiết kiệm nên được chuyển thành đầu tư dài hạn thông qua kênh an toàn như chứng chỉ quỹ, bảo hiểm đầu tư, trái phiếu doanh nghiệp uy tín hoặc cổ phiếu dài hạn. Dù lợi suất không cao ngay lập tức, nhưng nhờ thời gian và kỷ luật, giá trị tài sản sẽ tăng ổn định.
Trong thực tế, tự do tài chính không xảy ra “qua đêm”. Đó là quá trình tích lũy kiến thức, thực hành và điều chỉnh thói quen tiêu dùng mỗi ngày. Khi ngân sách được quản lý hiệu quả, chi tiêu có mục đích và tiền bạc phục vụ kế hoạch sống — chứ không phải ngược lại — thì tự do tài chính sẽ dần trở thành hiện thực chứ không chỉ là khẩu hiệu.
